Zihin Kuramı (Theory of Mind) Nedir?
Zihin kuramı, bireyin başkalarının düşünce, inanç, istek, niyet ve duygularının kendi bilgisi ve bakış açısından farklı olabileceğini anlamasını sağlar.
Başka bir ifadeyle, çocuk bir başkasının ne düşündüğünü, ne hissettiğini veya bir olaya nasıl tepki vereceğini anladığında, zihin kuramı becerisi gelişmiş demektir.
Örnekler:
“Annem bilmediği bir şeyi bilmez.”
“Arkadaşım oyuncak arabayı istiyor çünkü onunla oynamak hoşuna gidiyor.”
Bilimsel Temeli
Howlin, Baron-Cohen ve Hadwin (2016), zihin kuramını şöyle tanımlar:
“Başkalarının zihinsel durumlarından anlam çıkarma ve bu bilgiyi onların ne söyleyeceklerini ve nasıl davranacaklarını öngörmekte kullanma yeteneği.”
Araştırmalar (Astington, 2003; Langdon, 2003), zihin kuramının sosyal ve bilişsel gelişim için kritik öneme sahip olduğunu gösterir.
Zihin Kuramı Ne Zaman Gelişir?
Temelleri 1 yaş civarında atılır.
3–4 yaş arasında önemli bir sıçrama görülür.
5 yaş itibariyle çocuklar, başkalarının düşüncelerinin kendilerinden farklı olabileceğini anlamaya başlar (Ruffman ve ark., 1998).
Bu süreç, doğal etkileşimler, oyun, ortak dikkat, taklit ve sembolik oyunlarla desteklenir.
Zihin Kuramı Gelişiminin Temel Taşları
Zihin kuramı, çeşitli ön koşul beceriler geliştikçe şekillenir:
Ortak dikkat: Başkasıyla aynı şeye odaklanma
Yüz ifadelerini ve beden dilini anlama
Sembolik oyun: Oyuncaklarla kurmaca senaryolar oluşturma
Empati geliştirme
Duyguları tanıma ve ifade etme
İletişim kurma ve sosyal geri bildirimi anlama
Zihin Kuramı ve Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB)
Araştırmalar, OSB’li bireylerin zihin kuramı gelişiminde gecikmeler yaşadığını ortaya koyar. Bu durum, bireylerin:
Duyguları anlama ve uygun tepki verme
Sosyal ilişkiler kurma ve sürdürme
Empati yapma
Mizah, ironi ve aldatmacayı anlama
Günlük hayatta başkalarının düşüncelerine uygun davranma
gibi alanlarda zorluk çekmesine neden olur.
Bu eksiklikler, bağımsız yaşam becerilerinde gerilik, sosyal izolasyon ve davranış problemleri gibi ikincil sorunlara yol açabilir.
Sonuç ve Öneriler
Zihin kuramını desteklemek için çocukla etkileşim, rol oyunları, sosyal hikâyeler ve duygusal farkındalık çalışmaları önemlidir. Ayrıca, erken müdahale ve bireyselleştirilmiş destek, çocuğun sosyal ve bilişsel becerilerini güçlendirir.